Powstanie czortkowskie
Wstęp
Powstanie czortkowskie to jedno z kluczowych wydarzeń w historii Polski, które miało miejsce w nocy z 21 na 22 stycznia 1940 roku. Było to pierwsze antysowieckie zbrojne wystąpienie Polaków w czasie II wojny światowej, a jego celem była walka z represjami ze strony okupacyjnego reżimu sowieckiego. Wydarzenia te miały miejsce w Czortkowie, miejscowości, która od października 1939 roku stała się areną brutalnych działań ze strony Armii Czerwonej. W artykule przyjrzymy się kontekstowi historycznemu, organizacji powstania, przebiegowi walk oraz jego konsekwencjom.
Kontekst historyczny
Po wybuchu II wojny światowej i agresji ZSRR na Polskę we wrześniu 1939 roku, Kresy Wschodnie znalazły się pod okupacją sowiecką. Okoliczna polska ludność zaczęła doświadczać represji politycznych, które przybrały na sile po utworzeniu przez Sowietów administracji okupacyjnej. W odpowiedzi na te działania w październiku 1939 roku powstała konspiracyjna organizacja Stronnictwo Narodowe, która miała na celu walkę z reżimem oraz prowadzenie działalności sabotażowej. Jej założycielami byli m.in. Tadeusz Bańkowski, Henryk Kamiński i Heweliusz Malawski.
Organizacja powstania
Wkrótce po utworzeniu Stronnictwa Narodowego, konspiratorzy podjęli decyzję o zorganizowaniu akcji zbrojnej. Na rocznicę wybuchu powstania styczniowego zaplanowano atak na garnizon sowiecki w Czortkowie. Przygotowania do powstania były starannie przemyślane; około 200 konspiratorów zebrano w kościele oo. Dominikanów, gdzie podzielono ich na cztery grupy o różnych zadaniach. Pierwsza grupa miała przejąć koszary główne, druga dolne koszary i więzienie, trzecia miała zajmować miasto, a czwarta stację kolejową.
Problemy przed akcją
Mimo mrozu i intensywnych opadów śniegu, które utrudniały dotarcie do miejsca spotkania wielu konspiratorom, wszyscy byli zmotywowani do działania. Celem ataku było odbicie więźniów oraz zdobycie pociągu, który miał umożliwić ucieczkę do Rumunii.
Przebieg powstania
Akcja rozpoczęła się około godziny 20:00. Ośmioosobowa grupa przystąpiła do ataku na szpital. Dzięki zaskoczeniu udało im się rozbroić wartę i przejąć budynek. Równocześnie atakująca grupa porucznika Janusza Kowalskiego próbowała zdobyć koszary. Początkowo udało im się opanować jedną z bram koszar bez użycia ognia, jednak wkrótce napotkali opór ze strony strażników, co doprowadziło do alarmu wśród stacjonujących żołnierzy sowieckich.
Niepowodzenie ataków
Ataki na pozostałe cele również zakończyły się niepowodzeniem. Grupa mająca zdobyć urząd pocztowy została zaskoczona przez Sowietów i się rozproszyła, a jednostka dowodzona przez Edwarda Prażanowskiego wycofała się po spotkaniu z patrolem wojskowym. Łączne straty sowieckie wyniosły trzy zabitych i dwóch rannych żołnierzy Armii Czerwonej, jednak powstańcy ponieśli znacznie większe straty w ludziach i broni.
Represje po powstaniu
Następstwa nieudanego powstania były tragiczne dla uczestników akcji. Sowieckie dowództwo szybko zareagowało na nocny atak i rozpoczęło masowe aresztowania. W ciągu kilku dni zatrzymano 540 osób podejrzanych o współpracę z polskim podziemiem. Wśród aresztowanych znajdowało się wielu młodych ludzi, licealistów narodowości polskiej.
Tortury i wyroki
Więźniowie byli brutalnie przesłuchiwani i torturowani przez NKWD. Co najmniej 21 osób skazano na karę śmierci, a 55 otrzymało długoterminowe wyroki więzienia w łagrach. Na mocy układu Sikorski-Majski część skazanych odzyskała wolność w sierpniu i wrześniu 1941 roku.
Pamięć o powstaniu czortkowskim
Pamięć o powstaniu czortkowskim przetrwała dzięki działaniom inicjatywnym osób związanych z historią tego wydarzenia. W 2005 roku w Krakowie odbyła się wystawa „Powstańczy zryw w Czortkowie w 1940”, która przyciągnęła uwagę zarówno żyjących uczestników wydarzeń, jak i sympatyków ziemi czortkowskiej. Inicjatorem wystawy był Stanisław M. Jankowski, a otworzył ją prezes IPN dr hab. Janusz Kurtyka.
Działalność IPN
Do 2012 roku krakowski oddział IPN prowadził śledztwo dotyczące powstania czortkowskiego oraz represji związanych z jego uczestnikami. Działania te mają na celu zachowanie pamięci o tamtych wydarzeniach oraz upamiętnienie ofiar represji stalinowskich.
Zakończenie
Powstanie czortkowskie stanowi ważny element historii Polski podczas II wojny światowej oraz ukazuje determinację Polaków do walki o wolność nawet w obliczu niezwykle trudnych warunków okupacyjnych. Mimo że akcja zakończyła się niepowodzeniem, jej znaczenie jako symbolu oporu wobec reżimu sowieckiego jest nie do przecenienia. Pamięć o bohaterach tego wydarzenia
Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).